İki değişken birlikte artıyor veya azalıyor diye biri diğerinin nedeni olmak zorunda değildir.

İlişkiyi doğru adlandırın

Korelasyon, iki ölçümün birlikte değişme örüntüsünü anlatır. Nedensellik ise bir değişikliğin diğerinde etki oluşturduğuna dair daha güçlü kanıt gerektirir.

Bu başlıkta ilk adımın uygulanabilir olması için işi küçük tutun. İlişkiyi doğru adlandırın aşamasını tamamladıktan sonra neyin işe yaradığını bir cümleyle açıklayabilmelisiniz.

Üçüncü değişkeni düşünün

Örneğin mevsim, iki farklı tüketim davranışını aynı anda etkileyebilir. Görülen ilişkiyi açıklayan başka etkenler bulunabilir.

Bu adımı bir günlük yaşam senaryosuna uygulayalım: iki değişkenin birlikte yükseldiği grafik. İşlemden önce üçüncü değişken ve zaman sırasını sorgulamak için nasıl gözlem yapacağınızı belirleyin. Sonuç iyi görünse bile bunun kalıcı olup olmadığını anlamak için aynı koşulda tekrar bakın. Örneklem ile genel nüfusu ayırma bu noktada pratik bir kontrol işlevi görür. Özellikle birlikte değişimi neden-sonuç kanıtı saymak gibi kestirme kararlar ilk anda zaman kazandırsa da yanlış sonuca götürebilir. Bir başkasının önerisiyle hareket ediyorsanız önerinin hangi koşullarda denendiğini sorun. Üçüncü değişkeni düşünün her durumda aynı önceliğe sahip olmayabilir.

Zaman sırasını inceleyin

Neden olduğu ileri sürülen olayın sonuçtan önce gelmesi gerekir. Ancak tek başına önce gelmesi nedenselliği kanıtlamaz.

Her önerinin bir kullanım alanı ve sınırı vardır. Iki değişkenin birlikte yükseldiği grafik söz konusu olduğunda uygulamanın kimleri etkilediğini, hangi veriye ihtiyaç duyulduğunu ve geri dönüşün mümkün olup olmadığını değerlendirin. Üçüncü değişken ve zaman sırasını sorgulamak ölçümü faydalı olsa bile tek başına bütün resmi anlatmayabilir. Bu nedenle belirsizlik ve hata payını dikkate alma açısından ikinci bir kontrol yapmak yerinde olur.

Araştırma yöntemine bakın

Kontrollü deneyler, gözlemsel çalışmalardan farklı çıkarım gücüne sahip olabilir. Etik ve pratik nedenlerle her soru deneyle incelenemeyebilir.

Uygulamadan sonra “tamamlandı” demek yerine neyin değiştiğini açıklayın. Iki değişkenin birlikte yükseldiği grafik örneğinde ilk günkü gözlemle sonraki gözlemi aynı sorular üzerinden karşılaştırın. Üçüncü değişken ve zaman sırasını sorgulamak bu karşılaştırmada işe yarayabilir; ancak veriyi bağlamından koparmayın. Başka açıklamaları karşılaştırma başlığı altında hâlâ eksik kalan nokta varsa sonraki adımı ona göre seçin. Beklenen sonuç çıkmadıysa birlikte değişimi neden-sonuç kanıtı saymak gibi yaygın yanılgılara dönüp bakın; belki sorun yöntemde değil başlangıç varsayımındadır.

Kesin dili sorgulayın

“Birlikte görüldü” bulgusunu “kesin neden oldu” diye sunan başlıklara temkinli yaklaşın. Araştırmanın sınırlılıklarını okuyun.

Önce gözlemi, yorumu ve varsayımı birbirinden ayırmak gerekir. Iki değişkenin birlikte yükseldiği grafik örneğinde tek bir işarete bakarak karar vermek kolaydır; oysa üçüncü değişken ve zaman sırasını sorgulamak daha sağlam bir başlangıç sunar. Önemli olan birkaç gün sonra aynı koşula dönüldüğünde karşılaştırılabilir olmasıdır. Kanıtın gücüne uygun ifade kullanma yaklaşımı, kararı yalnızca ilk izlenime bırakmamayı sağlar. Sonuç beklendiği gibi değilse eski ayara veya önceki uygulamaya dönebilmek için başlangıç koşullarını saklayın. Birlikte değişimi neden-sonuç kanıtı saymak bu aşamada özellikle kaçınılması gereken hatadır. Son değerlendirmeyi yalnız ilk günkü hisse dayandırmayın. Kesin dili sorgulayın için uygun bir zaman sonra tekrar gözlem yapın.

Hızlı kontrol listesi

  • İlişkiyi doğru adlandırın: Korelasyon, iki ölçümün birlikte değişme örüntüsünü anlatır.
  • Üçüncü değişkeni düşünün: Örneğin mevsim, iki farklı tüketim davranışını aynı anda etkileyebilir.
  • Zaman sırasını inceleyin: Neden olduğu ileri sürülen olayın sonuçtan önce gelmesi gerekir.
  • Araştırma yöntemine bakın: Kontrollü deneyler, gözlemsel çalışmalardan farklı çıkarım gücüne sahip olabilir.
  • Kesin dili sorgulayın: “Birlikte görüldü” bulgusunu “kesin neden oldu” diye sunan başlıklara temkinli yaklaşın.

Konuyla ilgili diğer rehberler

Daha fazla bilgi