Yeni bir araştırma ilginç bir bulgu sunsa da bilimsel güven zaman içinde biriken kanıtlarla güçlenir.
Tekrar edilebilirliği anlayın
Benzer koşullarda yapılan bağımsız çalışmaların benzer sonuç vermesi güveni artırabilir. Farklı sonuçların nedenleri ayrıca araştırılır.
Uygulamadan sonra “tamamlandı” demek yerine neyin değiştiğini açıklayın. Tek çalışmaya dayanan popüler bilim haberi örneğinde ilk günkü gözlemle sonraki gözlemi aynı sorular üzerinden karşılaştırın. Başka araştırmaların sonuçlarını ve yöntem farklarını görmek bu karşılaştırmada işe yarayabilir; ancak veriyi bağlamından koparmayın. Ölçümün birimini ve ölçeğini okuma başlığı altında hâlâ eksik kalan nokta varsa sonraki adımı ona göre seçin. Beklenen sonuç çıkmadıysa ön baskıyı yerleşik bilimsel uzlaşı sanmak gibi yaygın yanılgılara dönüp bakın; belki sorun yöntemde değil başlangıç varsayımındadır. Bu başlıkta ilk adımın uygulanabilir olması için işi küçük tutun. Tekrar edilebilirliği anlayın aşamasını tamamladıktan sonra neyin işe yaradığını bir cümleyle açıklayabilmelisiniz.
Örneklem büyüklüğünü değerlendirin
Küçük örneklem bazı etkileri yakalamakta zorlanabilir. Ancak yalnız sayı değil, örneklem seçimi ve ölçüm kalitesi de önemlidir.
Önce gözlemi, yorumu ve varsayımı birbirinden ayırmak gerekir. Tek çalışmaya dayanan popüler bilim haberi örneğinde tek bir işarete bakarak karar vermek kolaydır; oysa başka araştırmaların sonuçlarını ve yöntem farklarını görmek daha sağlam bir başlangıç sunar. Önemli olan birkaç gün sonra aynı koşula dönüldüğünde karşılaştırılabilir olmasıdır. Örneklem ile genel nüfusu ayırma yaklaşımı, kararı yalnızca ilk izlenime bırakmamayı sağlar. Sonuç beklendiği gibi değilse eski ayara veya önceki uygulamaya dönebilmek için başlangıç koşullarını saklayın. Ön baskıyı yerleşik bilimsel uzlaşı sanmak bu aşamada özellikle kaçınılması gereken hatadır. Bir başkasının önerisiyle hareket ediyorsanız önerinin hangi koşullarda denendiğini sorun. Örneklem büyüklüğünü değerlendirin her durumda aynı önceliğe sahip olmayabilir.
Yayın türünü ayırın
Ön baskı, hakem değerlendirmesinden geçmiş makale ve derleme aynı aşamada değildir. Yayının statüsünü kontrol edin.
Sistematik derlemeleri tanıyın
Birden çok çalışmayı belirli ölçütlerle bir araya getiren derlemeler genel tabloyu görmeye yardımcı olabilir. Dahil edilen çalışmaların kalitesi yine önemlidir.
Bu adımı bir günlük yaşam senaryosuna uygulayalım: tek çalışmaya dayanan popüler bilim haberi. İşlemden önce başka araştırmaların sonuçlarını ve yöntem farklarını görmek için nasıl gözlem yapacağınızı belirleyin. Özellikle ön baskıyı yerleşik bilimsel uzlaşı sanmak gibi kestirme kararlar ilk anda zaman kazandırsa da yanlış sonuca götürebilir.
Manşetleri ölçülü okuyun
“Bilim insanları kanıtladı” gibi kesin ifadeler araştırmanın gerçek sınırlılıklarını gizleyebilir. Asıl makalenin sonuç ve sınırlılıklar kısmına bakın.
Her önerinin bir kullanım alanı ve sınırı vardır. Tek çalışmaya dayanan popüler bilim haberi söz konusu olduğunda uygulamanın kimleri etkilediğini, hangi veriye ihtiyaç duyulduğunu ve geri dönüşün mümkün olup olmadığını değerlendirin. Başka araştırmaların sonuçlarını ve yöntem farklarını görmek ölçümü faydalı olsa bile tek başına bütün resmi anlatmayabilir. Bu nedenle kanıtın gücüne uygun ifade kullanma açısından ikinci bir kontrol yapmak yerinde olur. Son değerlendirmeyi yalnız ilk günkü hisse dayandırmayın. Manşetleri ölçülü okuyun için uygun bir zaman sonra tekrar gözlem yapın.
Hızlı kontrol listesi
- Tekrar edilebilirliği anlayın: Benzer koşullarda yapılan bağımsız çalışmaların benzer sonuç vermesi güveni artırabilir.
- Örneklem büyüklüğünü değerlendirin: Küçük örneklem bazı etkileri yakalamakta zorlanabilir.
- Yayın türünü ayırın: Ön baskı, hakem değerlendirmesinden geçmiş makale ve derleme aynı aşamada değildir.
- Sistematik derlemeleri tanıyın: Birden çok çalışmayı belirli ölçütlerle bir araya getiren derlemeler genel tabloyu görmeye yardımcı olabilir.
- Manşetleri ölçülü okuyun: “Bilim insanları kanıtladı” gibi kesin ifadeler araştırmanın gerçek sınırlılıklarını gizleyebilir.
Yorumlar